Çekte İbraz ve Ödeme

Keşideci, çek düzenlemekle bir yandan muhataba öte yandan hamile kabz yetkisi verir. Ancak çekte kabul kanunen yasaklandığından muhatabın hamile karşı Ödeme yükümlülüğü yoktur. Başka deyimle, poliçedeki durumun tersine çekde asıl borçlu söz konusu olmaz. Keşideci, cirantalar ve aval veren kimse ise yalnız müracaat borçlusu sıfatıyla sorumludurlar.

Diğer yönden hamil, müracaat haklarını kullanabilmek için çeki vaktinde muhataba ibraz etmelidir (TK.m.720). Hatta senede "protestosuz" ya da "masrafsız' kaydını koyan kimselere (TK. 730 /10 dolayısıyla TK. 634) rücu yolu ile başvurmakta ibrazı gerekli kılar (TK. m.. 634/11).

Ödenmek Üzere İbraz

1. Çek, muhataba ya da ödenecek üçüncü kişide ödenmek üzere ibraz edilmelidir. Esasen çekler ibrazında Ödenirler (TK. m. 707/1 c. 1). İbrazın, muhatabın ya da üçüncü şahsın ticaret yerinde ve böyle bir yeri yoksa meskeninde yapılması gerekir (TK. 730/19 dolayısıyla TK. 667).
2. TK. 708 maddesi gereğince çek

Düzenlendiği yerde Ödenecekse, on gün;

Düzenlendiği yerden başka bir yerde (Örneğin; Ankara'da çekilen bir çek, İstanbul'da ya da aynı kıtada bulunan bir ülkede düzenlenen çek Türkiye'de) ödenecekse, bir ay;

Düzenleme ve ödeme yeri ayrı ayrı kıtalarda ise, üç ay;içinde ödenmek üzere ibraz edilmelidir. Bu bakımdan bir Avrupa ülkesinde çekilip de Akdeniz'de sahili bulunan bir ülkede çekilip bir Avrupa ülkesinde ödenmesi gereken çekler aynı kıtada çekilmiş ve ödenmesi şart kılınmış sayılır (TK. 798/111).

Yukarıda belirtilen ibraz süreleri, çekte keşide günü olarak gösterilen tarihten itibaren işler (TK.708/1V).

Süreler hesap edilirken bunların başladıkları gün sayılmaz (TK. 729);

İbraz, tatil günlün yapılmayıp yalnız bir iş gününde yapılır (TK. 728/1);

İbraz ve ibraz sürelerinin hukukî önemini aşağıda gösterilen hususlarda açıkça görebiliriz:

1. İbraz süresinin bitiminden sonra yapılan ciro, alacağın temliki hükmündedir (TK. 705).
2. İbraz süreleri içinde çekin ödenmemiş olması ya protesto ya da buna muadil diğer bir belge ile tespit edilmelidir (TK. 720). Ancak ibraz, ibraz süresinin son günü yapılmışsa protesto ya da buna muadil tesbit, müteakip iş gününde de yapılabilir (TK. 721/11).
3. Mücbir sebep dolayısıyla ibraz süreleri uzatılır (TK. 723/1).
4. Zamanaşımı, ibraz süresinin bitiminden itibaren işlemeye başlar (TK. 726/1).
5. Nihayet çek ilk ibrazda ödenmemişse, kanunî süreler içinde tekrar ödenmek üzere ibraz edilebilir.
6. İbraz süresi zamanaşımı süresi olmayıp hak düşümü süresidir. Bundan böyle çek üzerine konacak bir kayıtla bu süre değiştirilemez; yani ne kısaltılabilir ve ne de uzatılabilir. Oysa; ciranta, çekin ödenmemesindeki sorumluluktan kendini muaf tutma yetkisine sahip bulunduğundan ibraz süresini senede koyacağı bir kayıtla kısaltabilir.
   Zira geniş bir yetki daima dar yetkiyi kapsamı içine alır. Ayrıca; kanunî ibraz süresi, bir anlaşma ile değiştirilemez.

İbraz süresinin geçmiş olmasının sonuçları

1. Hamil, ibraz süresi içinde çeki ödemek üzere muhataba ibraz etmemişse gerek keşideciye gerek diğer çek borçlularına karşı müracaat haklarını kaybeder (TK. 720). Ama; hamilin keşideciye karşı sebepsiz iktisap davası açma hakkı saklıdır. (TK. 730/ 14 dolayısıyla TK. 644).
2. Keşideci, muhatap-bankaya verdiği ödeme yetkisini geri alabilir; başka bir deyimle, çekten cayabilir. Fakat TK. 711/1 fıkrasına göre "çekten cayma, ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder". Bundan böyle ibraz süresi içinde cayma hukukî bir sonuç doğurmaz.

Buna rağmen muhatap, ibraz süresi içindeki caymayı dikkati nazara alarak ödemeden kaçınabilir. Ancak ödemeden kaçınma, hamile, bu yüzden uğradığı zararların tazmini hususunda muhataba karşı bir istem hakkı veremez. Çünkü TK. 711. maddesi, TK. 716/V ve TK. 717/111 fıkralarındakine benzer bir hüküm öngörmemiştir..

İbraz süresi içinde çekten cayılmışsa ayrıca bunu ibraz süresinden sonra tekrarlamaya lüzum yoktur. Muhatap, ibraz süresi geçtikten sonra caymaya uyarak Ödemeden kaçınmak zorundadır; aksi takdirde ödediği miktarı, müşterinin (keşidecinin) karşılığına zimmet olarak geçiremez. İbraz süresi içinde çek ödenmişse cayma, hiçbir hukukî sonuç doğurmaz. Çekin ödenmemesi halinde ise hamil, protesto düzenleyerek müracaat haklarını kullanabilir.

Keşideci çekin kendisinin ya da üçüncü bir kimsenin elinden rızası olmaksızın çıkmış olduğu iddiasında ise muhatabı çeki ödemekten men edebilir (TK. 711/111). Keşidecinin ödemeden men emrine muhatap ibraz süresi geçtikten sonra uymak zorundadır.

Çekten cayılmamışsa muhatap, ibraz süresinin geçmesinden sonra çeki ödeyebilir (TK. 711/11). Ödeme, Borçlar Kanununun 125. maddesinde belirtilen on yıllık zamanaşımı süresi içinde yapılabilir.

Takas Odasına İbraz

Çek, nakit para kullanmadan ödemeleri yapma amacıyla düzenlenir. Takas odası da bu amacı gerçekleştirmeye hizmet eder. Bu kuruluş, bazı bankaların üye sıfatıyla birleşmeleriyle oluşur. Her üyenin Merkez Bankası nezdinde bir cari hesabı vardır. Üye bankaların delegeleri, kendi bankası üzerine çekilmiş ya da kendi bankaları aracılığı ile odaya ibrazı istenmiş çekleri Merkez Bankası delegesine verirler. Merkez Bankası delegesi ise bu çekleri inceleyerek her üye bankanın muvakkaten borcuna kaydettirir. Daha sonra kabul edilen ve redde uğrayan çekler tespit edilir. Karşılığı bulunan çekler üzerine "ödenebilir"; reddedilen çeklere de ödemeden kaçınma keyfiyeti tarihi yazılır. Bir bankanın getirdiği çekler o bankanın alacağına ve diğer bankaların o banka üzerine çekilmiş çekleri sorcuna kaydedildikten sonra takas işlemi yapılır ve bakiye bulunur. Görülüyor ki; takas odası, zamandan ve masraflardan teşerrüf etmeye, çekin kaybolma ve çalınma tehlikelerinden doğacak zararları azaltmak ve tedavülü kolaylaştırmaya yaramaktadır.

Belirtilen nedenlerle TK. 710. maddesinde çekin bir takas odasına ibrazının, ödeme için ibraz yerine geçeceği öngörülmüştür.

ÖDEME

1. Keşideci, çek düzenlemekle muhatap bankaya nezdindeki karşılıktan senet bedelini ödeme yetkisi verir. Hatta muhatap banka, çeki tedavüle çıkarılmasından sonra keşideci ölmüş ya da fiil ehliyetini ( medeni haklarını kullanma yeteneğini ) kaybetmiş yahut iflas etmiş olsa bile çeki ödeyebilir. Zira bu halde çek geçerliliğini kaybetmez (TK.712).
2. Aynen poliçede olduğu gibi muhatap çeki öderken hamil tarafından bir ibra şerhi yazılarak çekin kendisine verilmesini isteyebilir. Uygulamada çek, arka yüzü hamilce imzalanarak muhatapa verilmektedir. Hamil kısmî ödemeyi reddedemez. Kısmî Ödeme halinde muhatap bu ödemenin çek üzerine işaret edilmesini ve kendisine bir makbuz verilmesini isteyebilir (TK. 730/ 8 dolayısıyla TK. 621).
3. Yabancı ülke parasıyla Ödenecek çekle ilgili TK. 714. maddesinin hükmü, muhteva bakımından TK. 623. maddesi hükmüne benzediğinden daha önce verilen bilgiye gönderme yapmakla yetiniyoruz.
4. Muhatabın çeki öderken inceleme yükümlülüğü vardır. Ne var ki, inceleme yükümlülüğü, çekin emre ya da hamile düzenlenmiş olmasına göre farklılık gösterir:
5. Cirosu kabil olan bir çeki ödeyen muhatap, cirolar arasında muntazam bir teselsülün bulunup bulunmadığım; başka bir deyimle hamilin şeklen yetkili olup olmadığını incelemek zorundadır. Ancak şüpheyi davet edebilecek durumlarda muhatap, hamilin hukuken yetkili bulunup bulunmadığını da incelemekle yükümlüdür. Diğer taraftan aynen poliçede olduğu gibi çeki ödeyen borçluya hile ve ağır kusur isnad Yani poliçelerle ilgili TK. 622/111 c. 1. hükmünün çekler hakkında da uygulanması gerekir.
6. Hamile yazılı bir çeki elinde bulunduran kimse, şeklen yetkili hamil sayılır. Buna rağmen hal ve vaziyete göre hamilin hukuken de yetkili olup olmadığını inceleme zorunluğu ortaya çıkabilir.
7. Nama yazılı çekte ise, yalnız alacağın temlik edildiği hamile geçerli bir şekilde ödeme yapılabilir.
8. Muhatap tarafından çekin ödenmesiyle çekten doğan tüm haklar düşer ve çek borçluları borçtan kurtulur.

Müracaat Haklarının Kullanılması

Çekde kabul yasaklanmıştır (TK. 636). Ancak çek hamili, çekin ödenmemiş olması ve ödemeden kaçınma halinde müracaat hakkıkı kullanarak alacağını tahsil etme imkanına sahiptir.

Müracaat borçluları, kcşideci, cirantalar ve diğer çek borçlularıdır. Fakat ciranta çekin ödenmemesi halindeki sorumluluktan kendini muaf tutabileceği gibi, cirosuna "olumsuz emre" koyarak senet sonradan kendilerine ciro edilenlere karşı sorumluluğunu ortadan kaldırabilir (TK. 730II dolayısıyla TK. 597).

Müracaat borçluları, hamile karşı müteselsilen sorumludurlar. Hamil, bunların borçlanmadaki sıralan ile bağlı olmaksızın herbirine ya da bunlardan bazılarına yahut hepsine birden müracaat hakkını kullanabilir (TK. 730 / 12 dolayısıyla TK. 736).

Müracaat Haklarının Kullanılmasının Aslî Şartları

Çek vaktinde ödenmek üzere ibraz edilmiş ve ödenmemiş olmalıdır. İbraz, ibraz süresinin en son günü iş saati içinde yapılmış ise "vaktinde" yapılmış sayılır (Krş. TK. 728). Çekin bir takas odasına ibrazı da ödemek için ibraz yerine geçer (TK. 710).

Hesaba geçirilmek üzere çekilen çeklerde ise müracaat hakkı, ibraz ve Ekonomik durumu sarsılan muhatabın, hamilin nakden Ödeme istemini reddetmesi (TK. 718);

Muhatabın mahsup çekini hesaba geçirmekten kaçınması (TK. 719);

Takas odasının çekin mahsup kabiliyetine sahip bulunmadığının beyan etmesi; şartıyla doğar

Müracaat Haklarının Kullanılmasının Şekli Şartları

Müracaat hakkının kullanılabilmesi için bu hakkın doğumuna ilişkin olayların belgelenmesi gerekir.

Bu belgeleme(Tevsik):

1. Resmi bir vesika ile (protesto);
2. Muhatap tarafından ibraz gününde gösterilmek suretiyle, çekin üzerine yazılmış olan tarihli bir beyanla;
3. Bir takas odasının, çek vaktinde teslim edildiği nalde ödenmediğini tesbit eden tarihli bir beyanı ile yapılır.
4. Proteto ya da buna muadil olan bir tesbit, ibraz süresinin geçmesinden önce yapılmalıdır. Ancak ibraz, sürenin son gününde vuku bulursa protesto ya da buna muadil olan tesbit, müteakip iş gününde de yapılabilir (TK. 721). Tesbitin bir tatil gününde yapılması mümkün değildir (TK. 728/1). Tesbit işleminin yapılması için kanunla belirtilen sürenin son günü, pazara ya da diğer bir tatil gününe rastladığı takdirde bu süre onu izleyen ilk iş gününe kadar uzar. Aradaki tatil günleri süre hesabına katılmaz (TK. 726/11).
5. Protestoya ait TK. 627-629 ve 631-633. maddeleriyle "protestosuz" şartına dair 634 ve ihbarla ilgili TK. 635. maddeleri çekler hakkında da uygulanır (TK. 730 / 9, II ve 11).
6. Mücbir sebepler halinde ise TK. 723. maddesi hükmü uyarınca hareket edilir.

Müracaat Hakkının Kapsamı

1. Hamilin müracaat hakkının kapsamı, TK. 722. maddesinde açıklanmıştır. Anılan madde hükmüne göre hamil müracaat yoluyla;Çekin ödenmemiş olan bedelini;
2. İbraz gününden itibaren yüzde on faizini;
3. Protestonun ya da buna muadil olan tesbitin ve gönderilen ihbarnamenin masraflarıyla diğer masrafları;
4. Çek bedelinin binde üçünü aşmamak üzere komisyon ücretini;
5. Çeki ödeyen müracaat borçlusu da TK. 638 de öngörülen hususları,, kendinden önce gelen borçlulardan isteyebilir.